अवकाश मोहिमा प्रश्न उत्तर

by

अवकाश मोहिमा प्रश्न उत्तर इयत्ता दहावी विज्ञान आणि तंत्रज्ञान भाग-1

अवकाश मोहिमा हा इयत्ता दहावी विज्ञान आणि तंत्रज्ञान भाग-1 मधील दहावा पाठ असून या पाठात मानवाने अवकाशाच्या अभ्यासासाठी केलेल्या वैज्ञानिक प्रयत्नांचा आणि आधुनिक तंत्रज्ञानाचा आढावा घेतला आहे. उपग्रह, प्रक्षेपण यान, अवकाशयान आणि अवकाश स्थानके यांची रचना व कार्यपद्धती समजावून सांगत पृथ्वीच्या निरीक्षणासाठी, हवामान अभ्यासासाठी, दळणवळण व नेव्हिगेशनसाठी अवकाश मोहिमा कशा उपयोगी ठरतात हे स्पष्ट केले आहे. या अध्यायात भारताच्या अवकाश कार्यक्रमावर विशेष भर देण्यात आला असून ISRO च्या उपग्रह मोहिमा, चंद्रयान आणि मंगळयान यांसारख्या यशस्वी प्रकल्पांमुळे भारताने अवकाश संशोधनात मिळवलेले स्थान अधोरेखित केले आहे. तसेच अवकाशातील सूक्ष्म गुरुत्वाकर्षण, अवकाशातील जीवनासाठी आवश्यक अडचणी आणि भविष्यातील अवकाश संशोधनाच्या संधी यांचा अभ्यास करून हा पाठ विज्ञान, तंत्रज्ञान आणि मानवी जिज्ञासा यांचा सुसंवाद दर्शवतो.

कार्बनी संयुगे प्रश्न उत्तर

by

कार्बनी संयुगे प्रश्न उत्तर इयत्ता दहावी विज्ञान आणि तंत्रज्ञान भाग-1

कार्बनी संयुगे हा इयत्ता दहावी विज्ञान आणि तंत्रज्ञान भाग-1 मधील नववा पाठ असून या पाठात कार्बन या मूलद्रव्याच्या अद्वितीय गुणधर्मांमुळे तयार होणाऱ्या संयुगांचा अभ्यास केला आहे. कार्बनमध्ये असलेली चतुर्वालकता आणि शृंखलानिर्मिती (catenation) ही वैशिष्ट्ये विविध प्रकारची कार्बनी संयुगे तयार होण्यास कारणीभूत ठरतात, हे या अध्यायात स्पष्ट केले आहे. हायड्रोकार्बनचे संतृप्त व असंतृप्त प्रकार, अल्केन, अल्कीन व अल्काइन यांची रचना, गुणधर्म व उपयोग यांचा अभ्यास करण्यात आला आहे. तसेच अल्कोहोल, कार्बोक्सिलिक आम्ले, एस्टर आणि साबण यांसारख्या महत्त्वाच्या कार्बनी संयुगांचे दैनंदिन जीवनातील उपयोग उदाहरणांसह समजावून सांगितले आहेत. नामांकन पद्धती, कार्यकारी गट आणि समजात श्रेणी यांच्या माध्यमातून कार्बनी संयुगांची शास्त्रीय ओळख कशी ठरवली जाते हेही या पाठाचे महत्त्वाचे वैशिष्ट्य असून, रसायनशास्त्रातील जैविक व औद्योगिक उपयोगांची पायाभरणी हा पाठ करतो.

धातुविज्ञान प्रश्न उत्तर

by

धातुविज्ञान प्रश्न उत्तर इयत्ता दहावी विज्ञान आणि तंत्रज्ञान भाग-1

धातुविज्ञान हा इयत्ता दहावी विज्ञान आणि तंत्रज्ञान भाग-1 मधील आठवा पाठ असून या पाठात खनिजांपासून धातू मिळवण्याच्या शास्त्रीय प्रक्रियांचा सविस्तर अभ्यास केला आहे. धातू निसर्गात मुक्त अवस्थेत किंवा संयुगांच्या स्वरूपात आढळतात, आणि त्यांना उपयुक्त रूपात मिळवण्यासाठी खनिजांचे संकेद्रण, भाजणे, कॅल्सिनेशन, अपचयन व शुद्धीकरण अशा विविध टप्प्यांचा वापर केला जातो. या पाठात धातूंची अभिक्रियाशीलता मालिका समजावून सांगून कोणता धातू कोणत्या पद्धतीने मिळवला जातो हे स्पष्ट केले आहे. तसेच गंजणे ही धातूंवर होणारी रासायनिक प्रक्रिया कशी टाळता येते यासाठी रंगकाम, गॅल्व्हनायझेशन, मिश्रधातू तयार करणे यांसारख्या उपायांची माहिती दिली आहे. धातू व अधातूंचे गुणधर्म, त्यांचे औद्योगिक उपयोग आणि दैनंदिन जीवनातील महत्त्व अधोरेखित करून हा पाठ रसायनशास्त्रातील उपयोगप्रधान विचारसरणी विद्यार्थ्यांमध्ये विकसित करतो.

भिंगे व त्यांचे उपयोग प्रश्न उत्तर

by

भिंगे व त्यांचे उपयोग प्रश्न उत्तर इयत्ता दहावी विज्ञान आणि तंत्रज्ञान भाग-1

भिंगे व त्यांचे उपयोग हा इयत्ता दहावी विज्ञान आणि तंत्रज्ञान भाग-1 मधील सातवा पाठ असून या पाठात प्रकाशाच्या अपवर्तनाच्या आधारे भिंगांची रचना, कार्य आणि प्रतिमानिर्मिती यांचा सखोल अभ्यास केला आहे. उत्तल व अवतल भिंगांमधून जाणाऱ्या प्रकाशकिरणांचे मार्ग, फोकस, मुख्य अक्ष आणि वक्रतेचा त्रिज्या या संकल्पनांच्या मदतीने प्रतिमेचा आकार, स्थान व स्वरूप कसे ठरते हे स्पष्ट केले आहे. या अध्यायात भिंग सूत्र व आवर्धनाचा उपयोग करून संख्यात्मक उदाहरणे सोडवण्याची पद्धत दिली असून, मानवी डोळ्यातील दृष्टीदोष दुरुस्त करण्यासाठी वापरल्या जाणाऱ्या भिंगांचे कार्यही समजावून सांगितले आहे. तसेच कॅमेरा, सूक्ष्मदर्शक, दुर्बिण आणि आवर्धक काच यांसारख्या उपकरणांतील भिंगांचे प्रत्यक्ष उपयोग दाखवून प्रकाशशास्त्रातील सिद्धांत व तंत्रज्ञान यांचा सुंदर मेळ या पाठात मांडला आहे.

प्रकाशाचे अपवर्तन प्रश्न उत्तर

by

प्रकाशाचे अपवर्तन प्रश्न उत्तर इयत्ता दहावी विज्ञान आणि तंत्रज्ञान भाग-1

प्रकाशाचे अपवर्तन हा इयत्ता दहावी विज्ञान आणि तंत्रज्ञान भाग-1 मधील सहावा पाठ असून या पाठात प्रकाश एका माध्यमातून दुसऱ्या माध्यमात जाताना त्याच्या दिशेत होणाऱ्या बदलाचा शास्त्रीय अभ्यास केला आहे. प्रकाशाची गती माध्यमानुसार बदलत असल्यामुळे अपवर्तन घडते, ही मूलभूत संकल्पना या अध्यायाचा केंद्रबिंदू आहे. स्नेलचा नियम, अपवर्तनांक आणि प्रकाशकिरणांची वक्रता यांच्या साहाय्याने काच, पाणी किंवा हवेतून जाणाऱ्या प्रकाशाचे वर्तन स्पष्ट केले आहे. या पाठात अवतल व उत्तल लेन्स यांची रचना, कार्यपद्धती, प्रतिमानिर्मिती व प्रतिमेचे गुणधर्म समजावून सांगितले असून, लेन्स सूत्र आणि आवर्धन यांचा वापर करून संख्यात्मक उदाहरणे दिली आहेत. मानवी डोळ्याची रचना, दृष्टीदोष (निकटदृष्टी व दूरदृष्टी) आणि त्यावरील उपाय म्हणून वापरल्या जाणाऱ्या लेन्स यांचा अभ्यास करून प्रकाशाचे अपवर्तन दैनंदिन जीवनाशी कसे जोडलेले आहे हे स्पष्ट केले आहे.

उष्णता प्रश्न उत्तर

by

उष्णता प्रश्न उत्तर इयत्ता दहावी विज्ञान आणि तंत्रज्ञान भाग-1

उष्णता हा इयत्ता दहावी विज्ञान आणि तंत्रज्ञान भाग-1 मधील पाचवा पाठ असून या पाठात उष्णतेची संकल्पना, तिचे वहन आणि पदार्थांवर होणारे परिणाम यांचा सविस्तर अभ्यास केला आहे. उष्णता ही ऊर्जेची एक रूपे असून ती नेहमी जास्त तापमानाच्या वस्तूपासून कमी तापमानाच्या वस्तूकडे प्रवाहित होते, ही मूलभूत संकल्पना या पाठात स्पष्ट केली आहे. चालकता, संवहन आणि विकिरण या उष्णतेच्या वहनाच्या तीन पद्धतींच्या साहाय्याने घन, द्रव व वायूंमध्ये उष्णता कशी पसरते हे समजावून सांगितले आहे. तसेच विशिष्ट उष्मा, गुप्त उष्मा आणि अवस्था परिवर्तन यांसारख्या संकल्पनांमुळे बर्फ वितळणे किंवा पाणी उकळणे यामागील शास्त्रीय कारणे उलगडतात. तापमान मापनासाठी वापरल्या जाणाऱ्या थर्मामीटरचे कार्य, केल्विन तापमानमान आणि दैनंदिन जीवनातील उष्णतेचे उपयोग यांचा समन्वय साधत हा पाठ भौतिकशास्त्रातील ऊर्जा संकल्पना समजून घेण्यासाठी मजबूत पाया घालतो.

विद्युतधारेचे परिणाम प्रश्न उत्तर

by

विद्युतधारेचे परिणाम प्रश्न उत्तर इयत्ता दहावी विज्ञान आणि तंत्रज्ञान भाग-1

विद्युतधारेचे परिणाम हा इयत्ता दहावी विज्ञान आणि तंत्रज्ञान भाग-1 मधील चौथा पाठ असून या पाठात विद्युतधारेमुळे पदार्थांमध्ये व उपकरणांमध्ये होणाऱ्या बदलांचा शास्त्रीय अभ्यास केला आहे. या अध्यायात मुख्यत्वे विद्युतधारेचे उष्णताजन्य परिणाम आणि चुंबकीय परिणाम समजावून सांगितले आहेत. विद्युत प्रवाह वाहताना चालकात उष्णता निर्माण होते, याचे गणिती स्पष्टीकरण जूलचा उष्णतेचा नियम देतो, जो विद्युत हीटर, इस्त्री व फ्यूजसारख्या उपकरणांचा कार्यसिद्धांत स्पष्ट करतो. फ्यूज ही सुरक्षिततेसाठी वापरली जाणारी साधी पण अत्यंत महत्त्वाची यंत्रणा असून ती जास्त प्रवाह झाल्यास वितळून विद्युत परिपथ तुटवते. तसेच विद्युतधारेच्या चुंबकीय परिणामांमुळे विद्युत मोटार, विद्युत घंटा व इलेक्ट्रोमॅग्नेट यांसारखी उपकरणे कार्य करतात, हेही या पाठात स्पष्ट केले आहे. विद्युत ऊर्जा उष्णता व यांत्रिक ऊर्जेत कशी रूपांतरित होते याचे दैनंदिन जीवनाशी निगडित उदाहरणे देऊन हा पाठ आधुनिक तंत्रज्ञानाच्या मूलभूत तत्त्वांची समज विद्यार्थ्यांना करून देतो.

रासायनिक अभिक्रिया व समीकरणे प्रश्न उत्तरे

by

रासायनिक अभिक्रिया व समीकरणे प्रश्न उत्तरे

रासायनिक अभिक्रिया व समीकरणे हा इयत्ता दहावी विज्ञान आणि तंत्रज्ञान भाग-1 मधील तिसरा पाठ असून या पाठात पदार्थांमध्ये होणाऱ्या रासायनिक बदलांचा शास्त्रीय अभ्यास केला आहे. जेव्हा एका किंवा अधिक पदार्थांमध्ये अभिक्रिया होऊन नवीन पदार्थ तयार होतात तेव्हा ती प्रक्रिया रासायनिक अभिक्रिया म्हणून ओळखली जाते, आणि ती अभिक्रिया चिन्हे व सूत्रांच्या साहाय्याने मांडल्यास तिला रासायनिक समीकरण म्हणतात. या पाठात संयोजन, अपघटन, विस्थापन आणि द्विविस्थापन अशा विविध प्रकारच्या अभिक्रिया समजावून सांगितल्या आहेत, तसेच उष्मा, प्रकाश, रंगबदल किंवा वायू उत्सर्जन यांद्वारे अभिक्रिया कशी ओळखता येते हे स्पष्ट केले आहे. संतुलित रासायनिक समीकरणांचे महत्त्व अधोरेखित करताना वस्तुमान संरक्षणाचा नियम मांडला असून अभिक्रिया योग्य प्रकारे संतुलित कशा कराव्यात याची पद्धत दिली आहे. यासोबतच ऑक्सिडेशन-रिडक्शन (ऑक्सीकरण-अपचयन) संकल्पना, गंजणे व जळणे यांसारख्या दैनंदिन जीवनातील अभिक्रियांचे उदाहरणे देऊन हा पाठ रसायनशास्त्रातील मूलभूत विचारसरणी मजबूत करतो आणि पुढील अभ्यासासाठी भक्कम पाया तयार करतो.

आपत्ती व्यवस्थापन प्रश्न उत्तर

by

आपत्ती व्यवस्थापन प्रश्न उत्तर इयत्ता दहावी विज्ञान आणि तंत्रज्ञान भाग-2

आपत्ती व्यवस्थापन हा इयत्ता दहावी विज्ञान व तंत्रज्ञान (भाग-2) मधील दहावा पाठ असून, नैसर्गिक व मानवनिर्मित आपत्तींचा परिणाम कमी करण्यासाठी आवश्यक असलेल्या शास्त्रीय व संघटित उपाययोजनांवर या पाठात भर दिला आहे. या धड्यात भूकंप, पूर, दुष्काळ, चक्रीवादळ, भूस्खलन, आग व औद्योगिक अपघात यांसारख्या आपत्तींचे प्रकार आणि त्यामागील कारणे स्पष्ट केली आहेत. आपत्तीपूर्व तयारी, आपत्तीच्या वेळी घ्यावयाची काळजी आणि आपत्तीनंतर पुनर्वसन व पुनर्बांधणी या टप्प्यांचे महत्त्व या पाठात मांडले आहे. तसेच इशारा प्रणाली, आपत्कालीन सेवा, स्वयंसेवी संस्था आणि नागरिकांची भूमिका यांची माहिती दिली आहे. हा पाठ विद्यार्थ्यांना आपत्तीसमयी सजग राहून योग्य निर्णय घेण्याची क्षमता विकसित करण्यास मदत करतो.

सामाजिक आरोग्य प्रश्न उत्तर

by

सामाजिक आरोग्य प्रश्न उत्तर इयत्ता दहावी विज्ञान आणि तंत्रज्ञान भाग-2

सामाजिक आरोग्य हा इयत्ता दहावी विज्ञान व तंत्रज्ञान (भाग-2) मधील नववा पाठ असून, आरोग्य ही संकल्पना केवळ शारीरिक नसून मानसिक व सामाजिक कल्याणाशीही निगडित आहे हे या पाठातून स्पष्ट केले आहे. या धड्यात वैयक्तिक आरोग्यावर सामाजिक घटकांचा प्रभाव, जसे की स्वच्छता, पोषण, शिक्षण, व्यसनमुक्ती, लैंगिक आरोग्य व सुरक्षित वर्तन यांचा अभ्यास केला आहे. संसर्गजन्य व असंसर्गजन्य आजार, तणाव, कुपोषण आणि सामाजिक असमानता यांचा आरोग्यावर होणारा परिणाम या पाठात मांडला आहे. तसेच सार्वजनिक आरोग्य सेवा, लसीकरण, जनजागृती कार्यक्रम आणि सामाजिक जबाबदारी यांची भूमिका समजावून सांगितली आहे. हा पाठ विद्यार्थ्यांना आरोग्यदायी समाजनिर्मितीसाठी वैयक्तिक व सामूहिक प्रयत्नांचे महत्त्व समजून घेण्यास मदत करतो.