swadhyaybooks.com

सागरी प्रवाह प्रश्न उत्तर इयत्ता आठवी भूगोल

इयत्ता आठवी भूगोलचा ‘सागरी प्रवाह’ हा धडा महासागरातील पाण्याच्या सातत्यपूर्ण हालचालीमागचे विज्ञान आणि त्याचे पृथ्वीच्या हवामानावर होणारे सूक्ष्म परिणाम विद्यार्थ्यांना समजावून देतो; या धड्यात सागरी प्रवाह ही फक्त नकाशावरची बाणाची चिन्हे नसून पाण्याचे तापमान, क्षारता, घनता, ग्रहीय वारे आणि पृथ्वीच्या परिभ्रमणामुळे तयार होणारी गतिमान पट्टी आहे, जी उत्तर गोलार्धात घड्याळाच्या दिशेने तर दक्षिण गोलार्धात उलट दिशेने वाहते आणि वेग साधारण २ ते १० किमी प्रती तास असतो. उष्ण प्रवाह विषुववृत्ताकडून ध्रुवांच्या दिशेने, तर थंड प्रवाह ध्रुवांकडून विषुववृत्ताकडे जाऊन किनारपट्टीचे तापमान आणि पर्जन्यमान बदलतात, त्यामुळे हंबोल्ट (पेरू) किंवा लॅब्राडोरसारखे थंड प्रवाह किनाऱ्यावर गार, कोरडे वातावरण निर्माण करतात तर गल्फ स्ट्रीमसारखे उष्ण प्रवाह युरोपच्या पश्चिम किनाऱ्याला अपेक्षेपेक्षा उबदार ठेवतात. या धड्यात उष्ण‑थंड प्रवाहांच्या संगमस्थळी प्लवक, शेवाळे आणि समुद्री वनस्पतींची भरभराट होऊन ग्रँड बँक, डॉगर बँकसारखी मासेमारीची समृद्ध क्षेत्रे तयार होतात, तसेच थंड प्रवाह हिमनगांना ध्रुवीय प्रदेशातून जहाजमार्गांकडे वहात आणतात हे दाखवून जलवाहतुकीवरील धोका आणि आर्थिक संधी दोन्ही बाजू दाखविल्या आहेत, तर खोल सागरी प्रवाह तापमान‑घनता‑क्षारता यांच्या फरकामुळे पृष्ठभागावरील उष्ण पाणी तळाकडे आणि तळातील थंड, क्षारयुक्त पाणी वर आणून संपूर्ण सागरी जलाचक्र सतत चालू ठेवतात.