swadhyaybooks.com

आम्ल आम्लारी ओळख प्रश्न उत्तर

by

आम्ल आम्लारी ओळख प्रश्न उत्तर इयत्ता आठवी सामान्य विज्ञान

“आम्ल, आम्लारी ओळख” हा इयत्ता आठवीच्या सामान्य विज्ञानातील बारावा धडा महाराष्ट्र राज्य मंडळाच्या अभ्यासक्रमातील मूलभूत रसायनशास्त्राचा भाग आहे. हा धडा लिटमस पेपर, नारंगी गुलाबी आणि टरनॉल यांसारख्या दर्शकांवर आधारित आहे, ज्यात आम्ल निळा लिटमस लाल करतात तर आम्लारी लाल लिटमस निळा करतात अशी ओळख प्रक्रिया स्पष्ट केली जाते. आम्लांची आंबट चव व क्षरणकारक गुणधर्म, तर आम्लारींची तुरट चव व बुळबुळीत स्पर्श ही वैशिष्ट्ये चुन्याची निवळ, खाण्याचा सोडा यांच्याशी जोडली जातात, आणि उदासिनीकरण प्रक्रियेत H+ व OH- आयने एकत्र येऊन क्षार व पाणी तयार करतात.​

खडकातील कार्बोनेट संयुग ओळखण्यासाठी लिंबाचा रस पिळल्यास CO2 वायू बाहेर पडून चुन्याची निवळ पांढरी होते, तर टार्टारिक हे सौम्य आम्ल आंबट ताकात आढळते जे चव देते पण त्वचेला हानी करत नाही, आणि विरल हायड्रोक्लोरिक आम्ल पाणी जंतुविरहित करण्यासाठी वापरले जाते.

महाराष्ट्र राज्याची निर्मिती प्रश्न उत्तर

by

महाराष्ट्र राज्याची निर्मिती प्रश्न उत्तर इयत्ता आठवी इतिहास

महाराष्ट्र राज्य मंडळाच्या इयत्ता आठवी इतिहास विषयातील चौदावा धडा “महाराष्ट्र राज्याची निर्मिती” हा मराठी भाषिक प्रदेशांसाठी संयुक्त महाराष्ट्र चळवळीचा अभ्यास करतो, ज्यात मुंबईसह विदर्भ, मराठवाडा व मध्यप्रदेशातील मराठी भागांचा समावेश होता ज्यामुळे विद्यार्थ्यांना भाषिक राज्याची मागणी व परिणाम समजतात. २०व्या शतकाच्या सुरुवातीला साहित्यिक व विचारवंतांनी मराठी भाषिक एकत्रित करण्याची मागणी करून १९५६ मध्ये केशवराव जेधे यांच्या अध्यक्षतेखाली संयुक्त महाराष्ट्र समिती स्थापन झाली तर शंकरराव देव यांच्या अध्यक्षतेखाली मुंबईत ‘महाराष्ट्र एकीकरण परिषद’ भरली ज्यात मुंबईचा मुद्दा ठळक होता. मुंबई महापालिकेत आचार्य अत्रे यांनी संयुक्त महाराष्ट्र ठराव मांडला, नागपूर अधिवेशनात एस.एम.जोशी यांनी विदर्भसह मराठी प्रदेश जोडण्याचा ठराव पुढे केला तर सेनापती बापट यांच्या मोर्च्यांवर गोळीबारात १०६ हुतात्मे घडले ज्यामुळे चळवळ उग्र झाली आणि वृत्तपत्रांची भूमिका महत्त्वाची ठरली. पंडित नेहरूंच्या विरोधानंतरही १ मे १९६० रोजी यशवंतराव चव्हाण पहिले मुख्यमंत्री म्हणून महाराष्ट्र राज्याची निर्मिती झाली, ही चळवळ भाषिक राज्यांच्या निर्मितीचे प्रतीक ठरली.

स्वातंत्र्यप्राप्ती प्रश्न उत्तर

by

स्वातंत्र्यप्राप्ती प्रश्न उत्तर इयत्ता आठवी इतिहास

महाराष्ट्र राज्य मंडळाच्या इयत्ता आठवी इतिहास विषयातील बारावा धडा “स्वातंत्र्यप्राप्ती” हा दुसऱ्या महायुद्धानंतर ब्रिटिशांनी भारताला स्वातंत्र्य देण्यासाठी उचललेल्या वेव्हेल योजना, त्रिमंत्री योजना, प्रत्यक्ष कृती दिन आणि माउंटबॅटन योजनांचा अभ्यास करतो, ज्यामुळे विद्यार्थ्यांना स्वातंत्र्यप्राप्तीची कालरचना समजते. १९४५ च्या वेव्हेल योजनेद्वारे हंगामी सरकार स्थापन झाले ज्याचे पं. नेहरू प्रमुख होते, पण मुस्लीम लीगच्या ‘फोडा आणि राज्य करा’ नीतीमुळे अपयशी ठरली तर १९४६ च्या त्रिमंत्री योजनेने फाळणीशिवाय एकत्रित भारत सुचवला जो प्रत्यक्ष कृती दिनाने (१६ ऑगस्ट) दंग्यांमुळे हाणून पाडला गेला. १९४७ च्या जूनमध्ये माउंटबॅटन यांनी भारत-पाकिस्तान फाळणी योजना जाहीर केली ज्याला लीगच्या अट्टाहासामुळे राष्ट्रीय सभेने नाइलाजे मान्यता दिली, परिणामी १५ ऑगस्ट १९४७ ला भारत स्वतंत्र झाला पण लाखो लोकांच्या मृत्यूंसह दंगली आणि फाळणी झाली, ज्यामुळे गांधीजींची १९४८ मध्ये हत्या झाली आणि ब्रिटिश ‘फोडा आणि राज्य करा’ धोरणाचा परिणाम अधोरेखित झाला.

स्वातंत्र्यलढ्याची परिपूर्ती प्रश्न उत्तर

by

स्वातंत्र्यलढ्याची परिपूर्ती प्रश्न उत्तर इयत्ता आठवी इतिहास

महाराष्ट्र राज्य मंडळाच्या इयत्ता आठवी इतिहास विषयातील तेरावा धडा “स्वातंत्र्यलढ्याची परिपूर्ती” हा भारत स्वातंत्र्यानंतर ५६० हून अधिक संस्थानांच्या विलीनीकरणाची प्रक्रिया दाखवतो, ज्यात सरदार वल्लभभाई पटेल यांच्या नेतृत्वात ‘सामीलनामा’ कराराद्वारे शांततापूर्ण विलीनीकरण साधले गेले. जुनागड संस्थानात नवाबाच्या पाकिस्तान जोडण्याच्या प्रयत्नाला प्रजेच्या आंदोलनाने १९४८ मध्ये भारत विलीनीकरण घडवून आणले, तर हैदराबादमध्ये निजामाच्या ‘रझाकार’ अत्याचारांना स्टेट काँग्रेसने विरोध करून ‘ऑपरेशन पोलो’ कारवाईने १७ सप्टेंबर १९४८ ला भारतात सामील केले. काश्मीरमध्ये राजा हरिसिंग्ह यांनी पाकिस्तानी घुसखोरांच्या हल्ल्यानंतर भारताशी विलीनीकरण करार केला, ज्यामुळे स्वातंत्र्यलढ्याची पूर्णता साधली गेली आणि एकसंध भारताची रचना झाली. 

नागरीकरण प्रश्न उत्तर

by

नागरीकरण प्रश्न उत्तर इयत्ता नववी भूगोल

महाराष्ट्र राज्य मंडळाच्या इयत्ता नववी भूगोल विषयातील दहावा धडा “नागरीकरण” हा ग्रामीण भागातून शहरी भागाकडे होणाऱ्या लोकसंक्रमणाची प्रक्रिया आणि त्याचे भौगोलिक परिणाम यांचा अभ्यास करतो, ज्यामुळे विद्यार्थ्यांना नागरीकरणाची संकल्पना, कारणे, फायदे आणि समस्या यांचा भूगोलाशी जोडून परिचय होतो. नागरीकरण म्हणजे गावांमधून शहरांकडे होणारे स्थलांतर व त्या ठिकाणी उद्योग, वाहतूक, शिक्षण व आरोग्य सुविधा वाढल्यामुळे गावांचे शहरांमध्ये रूपांतर, ही प्रक्रिया औद्योगिकीकरणाशी थेट जोडलेली असून ग्रामीण भागातील आर्थिक विकासाला चालना देते. प्रमुख कारणांमध्ये औद्योगिकीकरण, रोजगार संधी, शिक्षण व आरोग्य सुविधा यांचा समावेश होतो ज्यामुळे उच्च दर्जाचे शिक्षण, आरोग्य सेवा, व्यापार व व्यवसाय विकास आणि तंत्रज्ञानाचा प्रचार होऊन शहरी अर्थव्यवस्था मजबूत होते. मात्र नागरीकरणामुळे प्रदूषण, झोपडपट्ट्या, बेरोजगारी व रहिवासी समस्या उद्भवतात ज्यांचे उपाय म्हणून ग्रामीण भागात उद्योग स्थापना, स्वयंरोजगार योजना व स्मार्ट सिटी प्रकल्प यांचा उल्लेख असून ते शहरी नियोजनाला दिशा देतात.

आंतरराष्ट्रीय वाररेषा प्रश्न उत्तरे

by

आंतरराष्ट्रीय वाररेषा प्रश्न उत्तरे इयत्ता नववी भूगोल

महाराष्ट्र राज्य मंडळाच्या इयत्ता नववी भूगोल विषयातील आठवा धडा “अर्थशास्त्राशी परिचय” हा अर्थव्यवस्थेच्या मूलभूत संकल्पनांचा भौगोलिक दृष्टिकोनातून परिचय करून देतो, ज्यामुळे विद्यार्थ्यांना आर्थिक क्रियांचे क्षेत्रीय विभाजन आणि जागतिकीकरणाचे महत्त्व समजते. हा धडा अर्थव्यवस्थेची व्याख्या विशिष्ट भौगोलिक प्रदेशातील वस्तू व सेवांचे उत्पादन, वितरण, विनिमय आणि उपभोग यांच्याशी जोडलेली सांगतो, ज्यात नैसर्गिक साधनसंपत्ती, लोकसंख्या आणि राजकीय सार्वभौमत्व हे आधारभूत घटक असतात तर प्राथमिक, द्वितीयक आणि तृतीयक व्यवसायांचे क्षेत्रीय विभाजन भूगोलाशी थेट निगडित असते.​

जागतिक स्तरावर अर्थव्यवस्थेचे तीन प्रकार भांडवलशाही (जसे जर्मनी, अमेरिका), समाजवादी (जसे चीन, रशिया) आणि मिश्र (जसे भारत) असे दाखवले जातात, ज्यात भारतातील खासगी व सार्वजनिक क्षेत्रांचा समन्वय हा अनोखा पैलू नफा आणि समाजकल्याण यांचे संतुलन साधतो. अर्थव्यवस्थेची प्रमुख कार्ये म्हणजे उत्पादन निर्णय, खर्च नियंत्रण, राष्ट्रीय उत्पन्न वाटप आणि भविष्यासाठी बचत, जी जागतिकीकरण प्रक्रियेद्वारे देशाच्या अर्थव्यवस्थेला जागतिक बाजारपेठेशी एकरूप करते ज्यामुळे आर्थिक सीमा मिटतात आणि धोरणे वैश्विक होतात.

हसरे दुःख प्रश्न उत्तर

by

हसरे दुःख प्रश्न उत्तर इयत्ता नववी मराठी

इयत्ता नववी मराठीचा १८ वा धडा ‘हसरे दुःख’ हा भा. द. खेर यांनी लिहिलेला चार्ली चॅप्लिनच्या जीवनावर आधारित चरित्रात्मक कलारसास्वाद आहे, ज्यात जगाला हसवणाऱ्या या विनोदी कलाकाराच्या आयुष्यातील दारिद्र्य, एकाकीपणा, उपासमार आणि संघर्ष यामागे दडलेले अतोनात दु:ख अत्यंत संवेदनशीलपणे उलगडले आहे. चॅप्लिनचा मूक विनोद हा केवळ करमणुकीचा भाग नसून गरिबी, बेरोजगारी, अन्याय आणि सामान्य माणसाच्या विवंचना यांचे प्रतीकात्मक चित्रण करणारे प्रभावी माध्यम आहे; म्हणूनच ‘हसरे दुःख’ हे शीर्षक जीवनातील द्वंद्व दाखवते – मंचावरचे हास्य आणि पडद्यामागचे वेदनादायक वास्तव, ज्यातून विद्यार्थ्यांना असा अनोखा संदेश मिळतो की दु:खाच्या गर्तेतही कलाकुसर, संवेदनशीलता आणि जिद्द यांच्या जोरावर माणूस इतरांना आनंद देतो.

प्रीतम प्रश्न उत्तर

by

प्रीतम प्रश्न उत्तर इयत्ता नववी मराठी

इयत्ता नववी मराठी कुमारभारतीचा १९ वा धडा ‘प्रीतम’ हा माधुरी शानभाग यांची हृदयस्पर्शी कथा आहे, जी कृशकाय, मराठी न येणाऱ्या, मामांकडे दुय्यम वागणूक भोगणाऱ्या प्रीतम या मुलाची शाळेतील गुरुजनांच्या प्रेमळ मदतीने झालेली उत्क्रांती दाखवते. प्रीतमची निराशा, आत्मविश्वासाचा अभाव आणि मामीच्या तक्रारींमधून सुरू होणारी ही कथा शाळा वर्गात बाईंच्या निरीक्षणशीलतेने, दुपारच्या सुट्टीत मराठी शिकवण्याने आणि संवेदनशीलतेने त्याला सक्षम बनवते, ज्यामुळे तो ट्रेनिंग पूर्ण करून सेकंड लेफ्टनंट होतो आणि बाईंना “गेल्या जन्मी मी तुमचा मुलगा होतो” म्हणून आभारी भाव व्यक्त करतो. धड्यातील ममत्व, कर्तव्यनिष्ठा, संवेदनशीलता यांसारखे गुण विद्यार्थ्यांना शिकवतात की शिक्षकाचे प्रेम व मार्गदर्शन हे दुर्बल विद्यार्थ्यांसाठी जीवनबदल घडवणारे शक्ती आहे.

नकाशाप्रमाण प्रश्न उत्तर

by

नकाशाप्रमाण प्रश्न उत्तर इयत्ता आठवी भूगोल

महाराष्ट्र बोर्डाच्या इयत्ता आठवी भूगोल पाठ्यपुस्तकातील नऊवा धडा ‘नकाशाप्रमाण’ हा नकाशा हे वास्तवाचे ‘संकुचित प्रतिबिंब’ असून त्याचे प्रमाण हे नकाशावरील अंतर आणि प्रत्यक्ष जमिनीवरील अंतराचे प्रमाण आहे हे प्रात्यक्षिक भूगोलाच्या माध्यमातून शिकवतो, ज्यात बृहत्प्रमाण नकाशा (इमारत, शाळा, बगीचा, दवाखाना – १ सेमी = १०० मी सारखे) छोट्या क्षेत्रांसाठी तपशीलवार तर लघुप्रमाण नकाशा (भारत, महाराष्ट्र, जग, रात्रीचे उत्तर आकाश – १ सेमी = १०० किमी सारखे) मोठ्या क्षेत्रांसाठी सामान्य दृष्टिकोन देतात. शब्दप्रमाण (१ इंच = १ मैल), अंकप्रमाण (१:१०००००) आणि रेषाप्रमाण (नकाशावरील रेषा) या तीन प्रकारांतून प्रत्यक्ष अंतर मोजणे शिकवून भारत नकाशावर मुंबई-बेंगलूरू (१००० किमी), दिल्ली-कोलकाता (१००० किमी) सारखी मोजणी करून वाहतूक नियोजन, पर्यटन (बीड-औरंगाबाद-मुंबई सर्किट) आणि मालवाहतुकीसाठी (अलिबाग-नळदुर्ग) उपयुक्तता दाखविली जाते. गुगल मॅपसारख्या डिजिटल साधनांसह शाळेचा आराखडा किंवा गावांतर्गत अंतर मोजण्याचे उपक्रम नकाशाप्रमाणाला ‘भूमीमापनाचे जीपीएस’ म्हणून समजावून देतात.

उद्योग प्रश्न उत्तर

by

उद्योग प्रश्न उत्तर इयत्ता आठवी भूगोल

महाराष्ट्र बोर्डाच्या इयत्ता आठवी भूगोल पाठ्यपुस्तकातील आठवा धडा ‘उद्योग’ हा कच्च्या मालापासून तयार वस्तू निर्माण करण्याच्या प्रक्रियेचे भौगोलिक स्थानिकीकरण आणि आर्थिक विकासाशी असलेले नाते अधोरेखित करतो, ज्यात भौतिक (उतार, खनिजे, जलपुरवठा), आर्थिक (कच्चा माल, वाहतूक, बाजार, भांडवल) आणि मानवी (श्रमप्रमाण, तंत्रज्ञान) घटक उद्योगांच्या ठिकाणावर ठराविक प्रभाव टाकतात, जसे लोखंड-इस्पातसाठी जमशेदपूरसारखी खनिजसमृद्ध ठिकाणे. लघु उद्योग (पापड-आचार, स्थानिक बाजार), मध्यम (फळप्रक्रिया-गूळ, विभागीय बाजार) आणि मोठे (साखर-सूती-अट्टोमोबाईल, राष्ट्रीय-आंतरराष्ट्रीय बाजार) यांचे स्वरूपानुसार वर्गीकरण दाखवून कृषी आधारित उद्योग (सूती, कागद, चमडा) भारताच्या शेतीप्रधान अर्थव्यवस्थेचे प्रतीक आहेत, तर खनिज आधारित (इस्पात, पेट्रोकेमिकल) इतर उद्योगांना पोषण देतात. १ ऑगस्ट १९६२ रोजी स्थापन झालेल्या महाराष्ट्र औद्योगिक विकास महामंडळाने (MIDC) प्रत्येक जिल्ह्यात औद्योगिक क्षेत्रे उभारून विकेंद्रीकरण, रोजगार निर्मिती, भांडवल-बिजली-पाणी-कर सवलती देऊन राज्याच्या प्रति व्यक्ति उत्पन्नात वाढ केली, तर माहिती तंत्रज्ञान उद्योगाने (सिलिकॉन व्हॅलीसारखे बेंगलोर) माहिती शोध-विश्लेषण-वितरणाची क्रांती घडवली, ज्यामुळे उद्योग हे केवळ उत्पादन नव्हे तर सामाजिक जबाबदारी (CSR – ५ कोटी+ नफ्यात २% शिक्षण-आरोग्य-पर्यावरणावर) पूर्ण करणारे विकासाचे इंजिन म्हणून उदयास आले.