प्रकाशाचे परावर्तन प्रश्न उत्तरे

प्रकाशाचे परावर्तन प्रश्न उत्तरे इयत्ता आठवी सामान्य विज्ञान

प्रकाश हा सरळ रेषेत प्रवास करणारा ऊर्जा प्रकार असून तो जेव्हा गुळगुळीत किंवा चमकदार पृष्ठभागावर पडतो तेव्हा परत फिरतो. प्रकाशाच्या या परत फिरण्याच्या प्रक्रियेला प्रकाशाचे परावर्तन असे म्हणतात. आरसा, शांत पाण्याची पृष्ठभाग, पॉलिश केलेले धातू आणि काच यांवर परावर्तन स्पष्टपणे दिसून येते, तर खडबडीत पृष्ठभागावर प्रकाश विखुरला जातो त्यामुळे प्रतिमा स्पष्ट दिसत नाही. प्रकाशाचे परावर्तन दोन मूलभूत नियमांवर आधारित आहे. पहिला नियम असा की आपतन कोन हा परावर्तन कोनाइतकाच असतो आणि दुसरा नियम असा की आपतित किरण, परावर्तित किरण आणि लंब हे तिन्ही एकाच समतलात असतात. हे नियम सर्व प्रकारच्या आरशांना लागू होतात. समतल आरशात तयार होणारी प्रतिमा आभासी असते, ती वस्तूइतकीच मोठी असते, उजवे-डावे बदललेली असते आणि ती आरशामागे तेवढ्याच अंतरावर दिसते जितक्या अंतरावर वस्तू आरशासमोर असते. प्रकाशाच्या परावर्तनामुळेच आपल्याला आरशात प्रतिबिंब दिसते, वाहनांमध्ये रियर व्ह्यू मिरर वापरले जातात तसेच टॉर्च, हेडलाईट्स आणि इतर प्रकाश उपकरणे कार्यक्षमपणे काम करतात.

ध्वनी प्रश्न उत्तर

ध्वनी प्रश्न उत्तर इयत्ता आठवी सामान्य विज्ञान

“ध्वनी” हा इयत्ता आठवीच्या सामान्य विज्ञानातील पंधरावा धडा महाराष्ट्र राज्य मंडळाच्या अभ्यासक्रमातील ध्वनिविज्ञानाचा मूलभूत भाग आहे, जो विद्यार्थ्यांना ध्वनी तरंगांची निर्मिती, संपीडन-विरलन रचना, वारंवारिता व प्रसारणाचे तत्त्व शिकवतो.

हा धडा ध्वनीच्या निर्मितीसाठी कंपन व माध्यमाची आवश्यकता (हवा, द्रव, ठोस) अधोरेखित करतो, ज्यात निर्वातात विद्युत घंटीचा आवाज ऐकू न जाणे हे प्रयोगाने सिद्ध होते, तर मानवी स्वरयंत्रात स्वरतंतूंच्या कंपनाने हवा वाहून जाण्याने ध्वनी तयार होतो आणि ध्वनिक्षेपकात विद्युत ऊर्जा ध्वनी ऊर्जेत रूपांतरित होते. वेगवेगळ्या स्वरांसाठी स्वरतंतू ताण बदलून वारंवारिता (उदा. 500 Hz साठी 1000 संपीडन-विरलन) वेगळी होते, आणि दोरी किंवा लोखंडी तारने खेळण्यात लांबी कमी केल्यास आवाज स्पष्ट होतो कारण कंपन वेग वाढतो.

ध्वनी हवेत 332 m/s वेगाने संपीडन-विरलन मालिकेतून प्रसारित होतो ज्यामुळे कान पडदा कंप पावतो, तर ठोसात हवा/द्रवापेक्षा जास्त वेगाने ध्वनी प्रवास करतो हे unique निरीक्षण विद्यार्थ्यांना माध्यम गुणधर्म समजावते, तोंडाने स्वर काढताना स्वरतंतू ताण बदलल्याने कंपन वारंवारिता बदलते व उच्च स्वर मिळतात, आणि खेळातल्या फोनमध्ये दोरीद्वारे कंपन हस्तांतरण होते पण लोखंडी तारीत जास्त स्पष्टता येते ही दैनंदिन उदाहरणे ब्लॉगसाठी उपयुक्त ठरतील.

उष्णतेचे मापन व परिणाम प्रश्न उत्तर

उष्णतेचे मापन व परिणाम प्रश्न उत्तर इयत्ता आठवी सामान्य विज्ञान

“उष्णतेचे मापन व परिणाम” हा इयत्ता आठवीच्या सामान्य विज्ञानातील चौदावा धडा महाराष्ट्र राज्य मंडळाच्या अभ्यासक्रमातील उष्णताशास्त्राचा मूलभूत भाग आहे, जो विद्यार्थ्यांना तापमान व उष्णता यांच्यातील फरक, तापमापीचे प्रकार व प्रसरणाचे विविध परिणाम शिकवतो.​ हा धडा वैद्यकीय तापमापी (35-42°C) व प्रयोगशाळा तापमापी (-40 ते 110°C) यांचे वर्णन करतो ज्यात पारा प्रसरण गुणधर्मावर आधारित असते आणि निरोगी मानवी शरीराचे तापमान 98.6°F (37°C) दर्शविते, तर उष्णता ज्युलमध्ये मोजली जाते व विशिष्ट उष्मा सूत्र Q = mcΔT ने वस्तुमान, तापमान बदल व पदार्थ गुणधर्म निश्चित करतो, कॅलरीमापी रासायनिक प्रक्रियांतील उष्णता मोजण्यासाठी वापरले जाते.​

रेल्वे रुळांत ठराविक अंतर (फट) ठेवले जाते कारण लोखंड उष्णतेमुळे 0.000012/°C ने प्रसारित होऊन वाकडे होऊन अपघात होऊ शकतात, उदा. 20m पूल 18°C वर 4cm अंतर असल्यास 35.4°C पर्यंत सुरक्षित राहतो, आयफेल टॉवरची उंची 15°C वर 324m असल्यास 30°C ला 5.6cm वाढते ही गणितीय उदाहरणे व्यावहारिक प्रसरण समजावतात, द्विधातू पट्टी अग्निसूचक यंत्रात वापरली जाते कारण दोन धातूंचे प्रसरण वेगळे असल्याने वाकते, आणि सौरचुलीतील चहा गॅसऐवजी हळू तयार होतो कारण उष्णता हळू वाहते.

रासायनिक बदल व रासायनिक बंध प्रश्न उत्तर

रासायनिक बदल व रासायनिक बंध प्रश्न उत्तर इयत्ता आठवी सामान्य विज्ञान

“रासायनिक बदल व रासायनिक बंध” हा इयत्ता आठवीच्या सामान्य विज्ञानातील तेरावा धडा महाराष्ट्र राज्य मंडळाच्या अभ्यासक्रमातील रसायनशास्त्राचा मूलभूत भाग आहे, जो विद्यार्थ्यांना भौतिक बदल व रासायनिक बदल यांच्यातील फरक आणि अणूंच्या इलेक्ट्रॉन वाटावटीवर आधारित बंधांची निर्मिती समजावतो.

हा धडा लोखंडाचे गंजणे, अन्न खराब होणे, श्वसनक्रिया यांसारख्या सावकाश व जलद रासायनिक बदलांची उदाहरणे देतो, ज्यात नवीन पदार्थ तयार होतात आणि मूळ गुणधर्म नष्ट होतात, तर रासायनिक समीकरणे अभिक्रियाकारके व उत्पादने यांच्यामध्ये बाण काढून लिहितात, उदा. ग्लुकोज + ऑक्सिजन → कार्बन डायऑक्साइड + पाणी ही श्वसनक्रियेची प्रक्रिया.

लिंबूरसात खाण्याच्या सोड्याचे चूर्ण टाकल्यास पांढरे कण दिसेनासे होऊन CO2 बुडबुडे सुटतात ही सायट्रिक आम्ल + सोडियम बायकार्बोनेटची अभिक्रिया दैनंदिन रासायनिक बदल दर्शवते, परीक्षानळीत कॅल्शिअम हायड्रॉक्साइड द्रावणात फुंकल्यास दुधाळ होते कारण CO2, CO3 बनविते हे वायू ओळखीसाठी unique निरीक्षण आहे, आणि प्रकाशसंश्लेषण भौतिक बदल वाटले तरी रासायनिक आहे कारण ग्लुकोज तयार होतो ही संकल्पना गैरसमज दूर करते. आयनिक बंधात NaCl सारखे इलेक्ट्रॉन आदान-प्रदान तर सहसंयुज बंधात H2O सारखे संदान होते.

आम्ल आम्लारी ओळख प्रश्न उत्तर

आम्ल आम्लारी ओळख प्रश्न उत्तर इयत्ता आठवी सामान्य विज्ञान

“आम्ल, आम्लारी ओळख” हा इयत्ता आठवीच्या सामान्य विज्ञानातील बारावा धडा महाराष्ट्र राज्य मंडळाच्या अभ्यासक्रमातील मूलभूत रसायनशास्त्राचा भाग आहे. हा धडा लिटमस पेपर, नारंगी गुलाबी आणि टरनॉल यांसारख्या दर्शकांवर आधारित आहे, ज्यात आम्ल निळा लिटमस लाल करतात तर आम्लारी लाल लिटमस निळा करतात अशी ओळख प्रक्रिया स्पष्ट केली जाते. आम्लांची आंबट चव व क्षरणकारक गुणधर्म, तर आम्लारींची तुरट चव व बुळबुळीत स्पर्श ही वैशिष्ट्ये चुन्याची निवळ, खाण्याचा सोडा यांच्याशी जोडली जातात, आणि उदासिनीकरण प्रक्रियेत H+ व OH- आयने एकत्र येऊन क्षार व पाणी तयार करतात.​

खडकातील कार्बोनेट संयुग ओळखण्यासाठी लिंबाचा रस पिळल्यास CO2 वायू बाहेर पडून चुन्याची निवळ पांढरी होते, तर टार्टारिक हे सौम्य आम्ल आंबट ताकात आढळते जे चव देते पण त्वचेला हानी करत नाही, आणि विरल हायड्रोक्लोरिक आम्ल पाणी जंतुविरहित करण्यासाठी वापरले जाते.

महाराष्ट्र राज्याची निर्मिती प्रश्न उत्तर

महाराष्ट्र राज्याची निर्मिती प्रश्न उत्तर इयत्ता आठवी इतिहास

महाराष्ट्र राज्य मंडळाच्या इयत्ता आठवी इतिहास विषयातील चौदावा धडा “महाराष्ट्र राज्याची निर्मिती” हा मराठी भाषिक प्रदेशांसाठी संयुक्त महाराष्ट्र चळवळीचा अभ्यास करतो, ज्यात मुंबईसह विदर्भ, मराठवाडा व मध्यप्रदेशातील मराठी भागांचा समावेश होता ज्यामुळे विद्यार्थ्यांना भाषिक राज्याची मागणी व परिणाम समजतात. २०व्या शतकाच्या सुरुवातीला साहित्यिक व विचारवंतांनी मराठी भाषिक एकत्रित करण्याची मागणी करून १९५६ मध्ये केशवराव जेधे यांच्या अध्यक्षतेखाली संयुक्त महाराष्ट्र समिती स्थापन झाली तर शंकरराव देव यांच्या अध्यक्षतेखाली मुंबईत ‘महाराष्ट्र एकीकरण परिषद’ भरली ज्यात मुंबईचा मुद्दा ठळक होता. मुंबई महापालिकेत आचार्य अत्रे यांनी संयुक्त महाराष्ट्र ठराव मांडला, नागपूर अधिवेशनात एस.एम.जोशी यांनी विदर्भसह मराठी प्रदेश जोडण्याचा ठराव पुढे केला तर सेनापती बापट यांच्या मोर्च्यांवर गोळीबारात १०६ हुतात्मे घडले ज्यामुळे चळवळ उग्र झाली आणि वृत्तपत्रांची भूमिका महत्त्वाची ठरली. पंडित नेहरूंच्या विरोधानंतरही १ मे १९६० रोजी यशवंतराव चव्हाण पहिले मुख्यमंत्री म्हणून महाराष्ट्र राज्याची निर्मिती झाली, ही चळवळ भाषिक राज्यांच्या निर्मितीचे प्रतीक ठरली.

स्वातंत्र्यप्राप्ती प्रश्न उत्तर

स्वातंत्र्यप्राप्ती प्रश्न उत्तर इयत्ता आठवी इतिहास

महाराष्ट्र राज्य मंडळाच्या इयत्ता आठवी इतिहास विषयातील बारावा धडा “स्वातंत्र्यप्राप्ती” हा दुसऱ्या महायुद्धानंतर ब्रिटिशांनी भारताला स्वातंत्र्य देण्यासाठी उचललेल्या वेव्हेल योजना, त्रिमंत्री योजना, प्रत्यक्ष कृती दिन आणि माउंटबॅटन योजनांचा अभ्यास करतो, ज्यामुळे विद्यार्थ्यांना स्वातंत्र्यप्राप्तीची कालरचना समजते. १९४५ च्या वेव्हेल योजनेद्वारे हंगामी सरकार स्थापन झाले ज्याचे पं. नेहरू प्रमुख होते, पण मुस्लीम लीगच्या ‘फोडा आणि राज्य करा’ नीतीमुळे अपयशी ठरली तर १९४६ च्या त्रिमंत्री योजनेने फाळणीशिवाय एकत्रित भारत सुचवला जो प्रत्यक्ष कृती दिनाने (१६ ऑगस्ट) दंग्यांमुळे हाणून पाडला गेला. १९४७ च्या जूनमध्ये माउंटबॅटन यांनी भारत-पाकिस्तान फाळणी योजना जाहीर केली ज्याला लीगच्या अट्टाहासामुळे राष्ट्रीय सभेने नाइलाजे मान्यता दिली, परिणामी १५ ऑगस्ट १९४७ ला भारत स्वतंत्र झाला पण लाखो लोकांच्या मृत्यूंसह दंगली आणि फाळणी झाली, ज्यामुळे गांधीजींची १९४८ मध्ये हत्या झाली आणि ब्रिटिश ‘फोडा आणि राज्य करा’ धोरणाचा परिणाम अधोरेखित झाला.

स्वातंत्र्यलढ्याची परिपूर्ती प्रश्न उत्तर

स्वातंत्र्यलढ्याची परिपूर्ती प्रश्न उत्तर इयत्ता आठवी इतिहास

महाराष्ट्र राज्य मंडळाच्या इयत्ता आठवी इतिहास विषयातील तेरावा धडा “स्वातंत्र्यलढ्याची परिपूर्ती” हा भारत स्वातंत्र्यानंतर ५६० हून अधिक संस्थानांच्या विलीनीकरणाची प्रक्रिया दाखवतो, ज्यात सरदार वल्लभभाई पटेल यांच्या नेतृत्वात ‘सामीलनामा’ कराराद्वारे शांततापूर्ण विलीनीकरण साधले गेले. जुनागड संस्थानात नवाबाच्या पाकिस्तान जोडण्याच्या प्रयत्नाला प्रजेच्या आंदोलनाने १९४८ मध्ये भारत विलीनीकरण घडवून आणले, तर हैदराबादमध्ये निजामाच्या ‘रझाकार’ अत्याचारांना स्टेट काँग्रेसने विरोध करून ‘ऑपरेशन पोलो’ कारवाईने १७ सप्टेंबर १९४८ ला भारतात सामील केले. काश्मीरमध्ये राजा हरिसिंग्ह यांनी पाकिस्तानी घुसखोरांच्या हल्ल्यानंतर भारताशी विलीनीकरण करार केला, ज्यामुळे स्वातंत्र्यलढ्याची पूर्णता साधली गेली आणि एकसंध भारताची रचना झाली. 

नागरीकरण प्रश्न उत्तर

नागरीकरण प्रश्न उत्तर इयत्ता नववी भूगोल

महाराष्ट्र राज्य मंडळाच्या इयत्ता नववी भूगोल विषयातील दहावा धडा “नागरीकरण” हा ग्रामीण भागातून शहरी भागाकडे होणाऱ्या लोकसंक्रमणाची प्रक्रिया आणि त्याचे भौगोलिक परिणाम यांचा अभ्यास करतो, ज्यामुळे विद्यार्थ्यांना नागरीकरणाची संकल्पना, कारणे, फायदे आणि समस्या यांचा भूगोलाशी जोडून परिचय होतो. नागरीकरण म्हणजे गावांमधून शहरांकडे होणारे स्थलांतर व त्या ठिकाणी उद्योग, वाहतूक, शिक्षण व आरोग्य सुविधा वाढल्यामुळे गावांचे शहरांमध्ये रूपांतर, ही प्रक्रिया औद्योगिकीकरणाशी थेट जोडलेली असून ग्रामीण भागातील आर्थिक विकासाला चालना देते. प्रमुख कारणांमध्ये औद्योगिकीकरण, रोजगार संधी, शिक्षण व आरोग्य सुविधा यांचा समावेश होतो ज्यामुळे उच्च दर्जाचे शिक्षण, आरोग्य सेवा, व्यापार व व्यवसाय विकास आणि तंत्रज्ञानाचा प्रचार होऊन शहरी अर्थव्यवस्था मजबूत होते. मात्र नागरीकरणामुळे प्रदूषण, झोपडपट्ट्या, बेरोजगारी व रहिवासी समस्या उद्भवतात ज्यांचे उपाय म्हणून ग्रामीण भागात उद्योग स्थापना, स्वयंरोजगार योजना व स्मार्ट सिटी प्रकल्प यांचा उल्लेख असून ते शहरी नियोजनाला दिशा देतात.

आंतरराष्ट्रीय वाररेषा प्रश्न उत्तरे

आंतरराष्ट्रीय वाररेषा प्रश्न उत्तरे इयत्ता नववी भूगोल

महाराष्ट्र राज्य मंडळाच्या इयत्ता नववी भूगोल विषयातील आठवा धडा “अर्थशास्त्राशी परिचय” हा अर्थव्यवस्थेच्या मूलभूत संकल्पनांचा भौगोलिक दृष्टिकोनातून परिचय करून देतो, ज्यामुळे विद्यार्थ्यांना आर्थिक क्रियांचे क्षेत्रीय विभाजन आणि जागतिकीकरणाचे महत्त्व समजते. हा धडा अर्थव्यवस्थेची व्याख्या विशिष्ट भौगोलिक प्रदेशातील वस्तू व सेवांचे उत्पादन, वितरण, विनिमय आणि उपभोग यांच्याशी जोडलेली सांगतो, ज्यात नैसर्गिक साधनसंपत्ती, लोकसंख्या आणि राजकीय सार्वभौमत्व हे आधारभूत घटक असतात तर प्राथमिक, द्वितीयक आणि तृतीयक व्यवसायांचे क्षेत्रीय विभाजन भूगोलाशी थेट निगडित असते.​

जागतिक स्तरावर अर्थव्यवस्थेचे तीन प्रकार भांडवलशाही (जसे जर्मनी, अमेरिका), समाजवादी (जसे चीन, रशिया) आणि मिश्र (जसे भारत) असे दाखवले जातात, ज्यात भारतातील खासगी व सार्वजनिक क्षेत्रांचा समन्वय हा अनोखा पैलू नफा आणि समाजकल्याण यांचे संतुलन साधतो. अर्थव्यवस्थेची प्रमुख कार्ये म्हणजे उत्पादन निर्णय, खर्च नियंत्रण, राष्ट्रीय उत्पन्न वाटप आणि भविष्यासाठी बचत, जी जागतिकीकरण प्रक्रियेद्वारे देशाच्या अर्थव्यवस्थेला जागतिक बाजारपेठेशी एकरूप करते ज्यामुळे आर्थिक सीमा मिटतात आणि धोरणे वैश्विक होतात.